Bệnh viện Nhi Đồng - Đồng Nai
Bệnh viện Nhi Đồng - Đồng Nai

Corticoid, hay corticosteroid, còn được biết đến với tên gọi glucocorticosteroid (GC), là một loại hormone tự nhiên như hydrocortison và cortison được tiết ra từ vỏ thượng thận hoặc tổng hợp như prednisolon 5 mg, methylprednisolon 16 mg, dexamethason 4 mg/ml. Corticoid có vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa muối, đường, mỡ và duy trì các chức năng sống của cơ thể.

Tác dụng sinh lý và tác dụng điều trị của glucocorticoid

Glucocorticoid có một số tác dụng sinh lý và tác dụng điều trị. Tác dụng sinh lý bao gồm chuyển hóa glucid, protid, lipid, phospho, calci, chuyển hóa nước và điện giải, cũng như ảnh hưởng đến các cơ quan và mô như thần kinh trung ương, tim mạch và tiêu hóa. Glucocorticoid cũng có tác dụng điều trị như kháng viêm, chống dị ứng và ức chế miễn dịch, giảm khả năng đề kháng và tạo điều kiện cho vi khuẩn, virus và nấm gây nhiễm. Vì những tác dụng này, GC được sử dụng để điều trị nhiều bệnh lý như suy thượng thận, viêm mắt, dị ứng như sốc phản vệ, hen suyễn, mề đay, viêm mũi dị ứng, viêm da dị ứng và các bệnh liên quan đến hệ miễn dịch. Glucocorticoid có thể được sử dụng qua đường toàn thân (uống, tiêm/truyền tĩnh mạch, tiêm bắp) và dùng tại chỗ bằng cách bôi ngoài da (cream, gel) hoặc xịt, hít. Tuy nhiên, việc sử dụng GC cần phải cân nhắc làm quan tâm đến các tác dụng phụ.

Tác dụng phụ của glucocorticoid và cách khắc phục

Mặc dù có lợi ích rõ ràng trong điều trị, glucocorticoid cũng có nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng như chậm phát triển ở trẻ em, loãng xương, rối loạn điện giải, nhiễm kiềm, hạ kali huyết, tăng giữ natri gây phù, tăng huyết áp, suy vỏ thượng thận, hội chứng Cushing do thuốc, loét dạ dày tá tràng và các tai biến khi sử dụng tại chỗ. Đặc biệt, các tác dụng phụ này thường xảy ra khi dùng liều cao hoặc kéo dài quá lâu (trên 2 tuần) hoặc ngừng điều trị đột ngột mà không giảm liều. Do đó, việc sử dụng glucocorticoid cần cân nhắc và theo chỉ định của bác sĩ.

Ngoài ra, khi sử dụng glucocorticoid cần chú ý đến nhịp sinh học của cơ thể. Trong điều kiện sinh lý bình thường, nồng độ glucocorticoid trong huyết tương thay đổi theo nhịp ngày đêm. Việc sử dụng glucocorticoid vào buổi tối có thể gây ức chế liên tục cho tuyến thượng thận. Do đó, việc uống glucocorticoid nên chỉ diễn ra vào buổi sáng hoặc theo lối điều trị cách ngày khi cần sử dụng kéo dài nhiều tháng.

Tương lai và cách sử dụng của glucocorticoid

Glucocorticoid có nhiều loại khác nhau, mỗi loại có hoạt lực chống viêm, khả năng giữ nước và thời gian tác dụng khác nhau. Hydrocortison là glucocorticoid tự nhiên có thời gian tác dụng ngắn và tác dụng chống viêm thấp, nên có liều dùng cao. Trong khi đó, các glucocorticoid tổng hợp có tác dụng kháng viêm cao hơn, nhưng khả năng giữ nước thấp hơn. Dexamethason có hiệu lực chống viêm cao, không giữ nước, và thường được sử dụng trong các liệu pháp đòi hỏi liều dùng cao của glucocorticoid.

Khi sử dụng glucocorticoid, cần lưu ý tới tác dụng phụ và cách khắc phục. Sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất là nguyên tắc chung. Đối với bệnh nhân nặng hoặc cần sử dụng thuốc kéo dài, có thể áp dụng liều cao (01 lần/ngày vào buổi sáng hoặc 2/3 liều buổi sáng + 1/3 liều buổi chiều). Đối với dùng thuốc ngắn ngày, có thể áp dụng liều nhỏ hoặc liều trung bình cách ngày (01 lần/ngày vào buổi sáng).

Tài liệu tham khảo

  1. Dược thư Quốc gia Việt Nam (2015). Nhà xuất bản Khoa học và kỹ thuật Hà Nội
  2. Trần Thị Thu Hằng (2015). Dược lực học. Nhà xuất bản Phương Đông
  3. Goodman And Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics 12th edition
  4. Liu, Dora, et al. “A practical guide to the monitoring and management of the complications of systemic corticosteroid therapy.” Allergy, Asthma & Clinical Immunology 9.1 (2013): 30.
  5. Longui, Carlos Alberto. “Glucocorticoid therapy: minimizing side effects.” Jornal de pediatria 83.5 (2007): S163-S171.
  6. Deshmukh, C. T. “Minimizing side effects of systemic corticosteroids in children.” Indian Journal of Dermatology, Venereology, and Leprology 73.4 (2007): 218.

Ảnh: Sinh lý corticosteroid trong cơ thểNhịp sinh lý của sự tiết Cortisol từ EzBeauty.vn.

By Hà Phương

Với kinh nghiệm trên 7 năm trong lĩnh vực làm đẹp mình tạo nên EzBeauty là website chia sẻ kiến thức và thông tin cho mọi người!